విరాటపర్వ - అధ్యాయ 072
॥ శ్రీః ॥
4.72. అధ్యాయః 072
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Topics
ఉత్తరేణ రాజాభ్యనుజ్ఞయాఽంతఃపురమేత్య తదభివాదనం ॥ 1 ॥
యుధిష్ఠిరఘ్రణావలోకనభీతోత్తరచోదనయా విరాటేన యుధిష్ఠిరక్షమాపనం ॥ 2 ॥
తతోఽర్జునస్యాంతఃప్రవేశః ॥ 3 ॥ ఉత్తరస్యైవ జేతృత్వభ్రమహృష్టేన విరాటేన తత్ప్రశంసనం ॥ 4 ॥
తేన తంతపి కస్యచిద్దేవపుత్రస్యైవ జేతృత్వకథనం ॥ 5 ॥
తతోఽర్జునేనోత్తరాప్రభృతిభ్యః కురువస్త్రప్రదానం ॥ 6 ॥
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Text
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-72-0x(3288)(31418)
సభాజ్యమానః పౌరైశ్చ స్త్రీభిర్జానపదైరపి।
ఆసాద్యాంతఃపురద్వారం పిత్రే సంప్రత్యవేదయత్ ॥ 4-72-1(31419)
తతో ద్వాఃస్థః సమాసాద్య ప్రణిపత్య కృతాంజలిః ।
వర్ధయిత్వా జయాశీర్భిరిదం వచనమబ్రవీత్॥ 4-72-2(31420)
రాజన్పృథుయశస్తుభ్యం జిత్వా శత్రూన్సమాగతః।
ఉత్తరః సహ సూతేన ద్వారి తిష్ఠతి వారితః ॥ 4-72-3(31421)
కుమారో యోధముఖ్యైస్చ గణికాభిస్చ సంవృతః ।
పౌరజానపదైర్యుక్తః పూజ్యమానో జయాశిషాః ॥ 4-72-4(31422)
తతో హృష్టో మహీపాలః క్షత్తారమిదమబ్రవీత్ ।
ప్రవేశయోభౌ తౌ తూర్ణం దర్శనేప్సురహం తయోః ॥ 4-72-5(31423)
క్షత్తారం కురురాజస్తు శనైః కర్ణ ఉపాజపత్।
ఉత్తరః ప్రవిశత్వేకో న ప్రవేశ్యా బృహన్నలాః॥ 4-72-6(31424)
తస్య హి మహాబాహోర్వ్రతం నిత్యం మహాత్మనః।
యో మమాంగే వ్రణం కుర్యాచ్ఛోణితం వా ప్రదర్శయేత్।
అన్యత్ర సంగ్రామగతాన్న స జీవేత్కథంచన ॥ 4-72-7(31425)
వ్యక్తం భృసం సుసంక్రుద్ధో మాం దృష్ట్వైవ సశోణితం।
విరాటమిహ సామాత్యం హన్యాత్సబలావాహనం ॥ 4-72-8(31426)
ఇంద్రం వాపి కుబేరం వా యమం వా వరుణం తథా।
మమ శోణితకర్తారం మృద్గీయాత్కిం పునర్నరం ॥ 4-72-9(31427)
క్షణమాత్రం తు తత్రైవ ద్వారి తిష్ఠతు వీర్యవాన్ ।
ఇతి ప్రోవాచ ధర్మాత్మా యుధిష్ఠిర ఉదారధీః ॥ 4-72-10(31428)
ఇత్యుక్త్వా క్షమయా యుక్తో ధర్మరాజో ఘృణాన్వితః।
సభాయాం సహ మాత్స్యేన తూష్ణీముపవివేశ హ ॥ 4-72-11(31429)
తతో రాజసుతో జ్యేష్ఠః ప్రావిశత్పృథివీంజయః।
వవందే స పితుః పాదౌ కంకం చాప్యుపతిష్ఠత ॥ 4-72-12(31430)
పశ్యన్యుధిష్ఠిరం దృష్ట్యా వక్రయా చరణౌ పితుః।
అభివాద్య తతో దృష్ట్వా కంకస్య రుధిరప్లుతం ।
హృదయేఽదహ్యత తదా మృత్యుగ్రస్త ఇవోత్తరః ॥ 4-72-13(31431)
తతో రుధిరసిక్తాంగమనేకాగ్రమనాగసం।
భూమావేకాంత ఆసీనం సైరంధ్ర్యా సముపాసితం।
తతః పప్రచ్ఛ రాజానం త్వరమాణ ఇవోత్తరః ॥ 4-72-14(31432)
కేనాయం తాడితః కంకః కేన పాపమిదం కృతం।
కో వా జిగమిషుర్మృత్యుం కేన స్పృష్టః పదోరగః ॥ 4-72-15(31433)
శ్రోత్రియో బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ ఇంద్రాసనరతిక్షమః।
పూజనీయోఽభివాద్యశ్చ న ప్రబాధ్యోఽయమీదృశః ॥ 4-72-16(31434)
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-72-17x(3289)
స పుత్రస్య వచః శ్రుత్వా విరాటో రాష్ట్రవర్ధనః।
ప్రత్యువాచోత్తరం వాక్యం సాధ్వసాద్ధ్వస్తమానసః ॥ 4-72-17(31435)
పుత్ర తే విజయం శ్రుత్వా ప్రహృష్టోఽహం ముదా భృశం।
అక్షక్రీడనయాఽనేన కాలక్షేపమకారిషం ॥ 4-72-18(31436)
తత్రాజయత్కురూన్సర్వానుత్తరో రాష్ట్రవర్ధనః।
ఇత్యుక్తం హి మయా పుత్ర నేతి కంకో బృహన్నలా।
అజయత్సా కురూన్సర్వానితి మామబ్రవీన్ముహుః ॥ 4-72-19(31437)
ప్రశంసితే మయా పుత్ర విజయే తవ విశ్రుతే।
బృహన్నలాయా విజయం కంకోఽస్తువత వై రుషా ॥ 4-72-20(31438)
మయా ప్రశస్యమానే తు త్వయి పండం ప్రశంసతి।
బృహన్నలాప్రశంసాభిరభ్యసూయమహం తదా।
తాడితోఽయం మయా పుత్ర దురాత్మా శత్రుపక్షకృత్ ॥ 4-72-21(31439)
తాడితోఽయం యతిః కంక ఇత్యుక్తం తద్వచోత్తరః।
శ్రుత్వా పితుర్భృశం క్రుద్ధః పితరం వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 4-72-22(31440)
అకార్యం తే కృతం రాజన్క్షిప్రమేష ప్రసాద్యతాం।
మా త్వా బ్రహ్మవిషం ఘోరం సమూలముపనిర్దహేత్ ॥ 4-72-23(31441)
యావన్న క్షయమాయాతి కులం సర్వమశేషనః।
స్ఫీతం వృద్ధం చ మాత్స్యానామయం తావత్ప్రసాద్యతాం ॥ 4-72-24(31442)
ప్రణంయ పాదయోరస్య దండవత్క్షితిమండలే ।
ప్రగృహ్య పాదౌ పాణిభ్యామయం తావత్ప్రసాద్యతాం ॥ 4-72-25(31443)
దక్షేణ పాణినా స్పృష్ట్వా శపే త్వాం క్షపితం మయా।
ఇతి యావద్వదేత్కఙ్ అయం తావత్ప్రసాద్యతాం ॥ 4-72-26(31444)
స పుత్రస్య వచః శ్రుత్వా విరాటః సాధ్వసాకులః।
క్షమయామాస కౌంతేయం ఛన్నం బ్రాహ్మణవర్చసా ॥ 4-72-27(31445)
క్షమయంతం తు రాజానం పాండవః ప్రత్యభాషత।
చిరం క్షాంతం మయా రాజన్మన్యుర్మమ న విద్యతే ॥ 4-72-28(31446)
యది స్మ తత్పతేద్భూమౌ రుధిరం మమ పార్థివ ।
సరాష్ట్రస్త్వమిహోచ్ఛేదమాపద్యేథా నరర్షభ ॥ 4-72-29(31447)
న దూషయామి రాజేంద్ర యస్తు హన్యాదదూషకం।
ఫలం తస్య మహారాజ క్షిప్రం దారుణమాప్నుయాత్ ॥ 4-72-30(31448)
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-72-31x(3290)
శోణితే తు వ్యతిక్రాంతే ప్రవివేశ బృహన్నలా।
అభివాద్య మహారాజం కంకం చాప్యుపతిష్ఠత ॥ 4-72-31(31449)
క్షమయిత్వా తు కౌరవ్యం రణాదుత్తరమాగతం ।
పరిష్వజ్య దృఢం రాజా ప్రవేశ్య భవనోత్తమం।
ప్రశశంస తతో మాత్స్యః శృణ్వతః సవ్యసాచినః ॥ 4-72-32(31450)
విరాట ఉవాచ। 4-72-33x(3291)
త్వయా దాయాదవానస్మి కైకేయీనందివర్ధన।
త్వయా మే సదృశః పుత్రో న భూతో న భవిష్యతి ॥ 4-72-33(31451)
పదం పదసహస్రేణ యశ్చరన్నాపరాధ్నుయాత్।
తేన కర్ణేన తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-34(31452)
రణే యం ప్రేక్ష్య సీదంతి హృతవీర్యపరాక్రమాః।
కృపేన తేన తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-35(31453)
యస్య తద్విశ్రుతం లోకే మహద్వృత్తమనుత్తమం ।
పితుః కృతే కృతం ఘోరం బ్రహ్మచర్యమనుత్తమం ॥ 4-72-36(31454)
యోఽయోధీత్సమరే రామం జామదగ్న్యం ప్రతాపినం।
భీష్మోసౌ పురుషవ్యాఘ్ర న చ యుద్ధే పరాజితః ॥ 4-72-37(31455)
పరాక్రమీ చ దుర్ధర్షో విద్వాఞ్శూరో జితేంద్రియః।
దృఢవేధీ క్షిప్రకారీ విశ్రుతః సర్వకర్మసు ॥ 4-72-38(31456)
తేన తే సహ భీష్మేణ కురువృద్ధేన సంయుగే ।
యుద్ధమాసీత్కథం తాత సర్వమేతద్బ్రవీహి మే ॥ 4-72-39(31457)
పర్వతం యో వినిర్భింద్యాద్రాజపుత్రో వరేషుభిః।
దుర్యోధనేన తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-40(31458)
ఆచార్యో వృష్ణిరీరాణాం పాంచాలానాం చ యః ప్రభుః।
కురూణాం పాండవానాం చ సర్వక్షత్రస్య యో గురుః ॥ 4-72-41(31459)
సర్వశస్త్రభృతాం శ్రేష్ఠః సర్వలోకేషు విశ్రుతః।
తేన ద్రోణేన తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-42(31460)
ఆచార్యపుత్రో యః శూరో ద్రోణాదనవమో రణే।
తేన వీరేణ తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-43(31461)
సర్వే చైవ మహావీర్యా ధార్తరాష్ట్రః మహారథాః ।
తైస్తైర్వీరైశ్చ తే తాత కథమాసీత్సమాగమః ॥ 4-72-44(31462)
ఉత్తర ఉవాచ। 4-72-45x(3292)
న మయా నిర్జితా గావో న మయా కురవో జితాః।
కృతం చ కర్మ తత్సర్వం దేవపుత్రేణ కేనచిత్ ॥ 4-72-45(31463)
స హి భీతం ద్రవంతం మాం భీష్మద్రోణముఖాన్కురూన్।
దృష్ట్వా విషణ్ణం సంగ్రామే దేవపుత్రో న్యవారయత్ ॥ 4-72-46(31464)
స హి తిష్ఠన్రథోపస్థే వజ్రపాణినిభో యువా।
తేన తే నిర్జితా గావస్తేన తే కురవో జితాః॥ 4-72-47(31465)
తస్య తత్కర్మ వీరస్య న మయా తాత తత్కృతం ।
స హి శారద్వతం ద్రోణం ద్రోణపుత్రం చ వీర్యవాన్ ।ట
సూతపుత్రం చ భీష్మం చ చకార విముఖాఞ్శరైః ॥ 4-72-48(31466)
దుర్యోదనం చ సమరే ప్రభిన్నమివ కుంజరం।
ప్రభగ్నమబ్రవీద్భీతం రాజపుత్రం మహాబలం ॥ 4-72-49(31467)
న హాస్తినపురే త్రాణం తవ పశ్యామి కించన।
న హాస్తినపురే భోగా భోక్తుం శక్యాః పలాయతా ॥ 4-72-50(31468)
వ్యాయామేన పరీప్సస్వ జీవితం కౌరవాత్మజ ।
న మోక్ష్యసే పలాయంస్త్వం లోకే యుద్ధమనా భవ।
పృథివీం భోక్ష్యసే జిత్వా హతో వా స్వర్గమాప్స్యసి ॥ 4-72-51(31469)
స నివృత్తో నరవ్యాఘ్రో ముంచన్వజ్రనిభాఞ్శరాన్।
సచివైః సంవృతో రాజా భీష్మద్రోణకృపాదిభిః ।
తతో మే రోమహర్షోఽభూదూరుస్తంభశ్చ మేఽభవత్ ॥ 4-72-52(31470)
యదభూద్ధనసంకాశమనీకం వ్యధమచ్ఛరైః।
తత్ప్రపుద్య రథానీకం సింహదర్పసమో యువా।
తాన్కురుంద్రావయద్రాజన్రణే నాగ ఇవ శ్వసన్ ॥ 4-72-53(31471)
ఏకేన తేన శూరేణ షడ్రథాః పరినిర్జితాః ।
శార్దూలేనేవ మత్తేన మృగాస్తృణచరా యథా ॥ 4-72-54(31472)
హయానాం చ గజానాం చ శూరాణాం చ ధనుష్మతాం।
నిహతాని సహస్రాణి భగ్నా చ కురువాహినీ ॥ 4-72-55(31473)
సూతపుత్రం శతైర్విద్ధ్వా హయాన్హత్వా మహారథః ।
అస్త్రేణ మోహయిత్వా తం రక్తవస్త్రం సమాదదే ॥ 4-72-56(31474)
చతుర్భిః పునరానర్చ్ఛద్భీష్మం శాంతనవం శరైః।
స తం విద్ధ్వా హయాంశ్చాశు నాస్య వస్త్రం సమాదదే ॥ 4-72-57(31475)
దుర్యోధనం చ బలవాన్బాణైర్వివ్యాధ సప్తభిః।
తం స విద్ధ్వా హయాంశ్చాస్య పీతవస్త్రం సమాదదే ॥ 4-72-58(31476)
ద్రోణం కృపం చ బలవాన్సోమదత్తం జయద్రథం।
భూరిశ్రవసమింద్రాభం శకునిం చ మహారథం ॥ 4-72-59(31477)
త్రిభిస్త్రిభిః స విద్ధ్వా తు దుఃశాసనముఖానపి।
వివిధాని చ వస్త్రాణి మహార్హాణ్యాజహార సః ॥ 4-72-60(31478)
ద్వాభ్యాం శరాభ్యాం విద్ధ్వాఽథ తథాఽఽచార్యసుతం రణే।
చాపం ఛిత్త్వా వికర్ణస్య నీలే చాదత్త వాససీ ॥ 4-72-61(31479)
విరాట ఉవాచ। 4-72-62x(3293)
క్వ స వీరో మహాబాహుర్దేవపుత్రో మహాయశాః।
యో మమామోచయత్పుత్రం కురుభిర్గ్రస్తమాహవే॥ 4-72-62(31480)
ఇచ్ఛామి తమమిత్రఘ్నం దుష్టుమర్చితుమేవ చ।
యేన మే త్వం చ గావశ్చ మోక్షితా దేవసూనునా ॥ 4-72-63(31481)
తస్మై దాస్యామి తాం పుత్రీం గ్రామాంశ్చైవ తు హాటకాన్।
స్ఫురితం కటిసూత్రం చ స్త్రీసహస్రశతాని చ ॥ 4-72-64(31482)
ఉత్తర ఉవాచ। 4-72-65x(3294)
అంతర్ధానం గతస్తాత దేవపుత్రః ప్రతాపవాన్।
అద్య శ్వో వా పరశ్వో వా మన్యే ప్రాదుర్భవిష్యతి ॥ 4-72-65(31483)
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-72-66x(3295)
ఏవమాఖ్యాయమానస్తు ఛన్నం సత్రేణ పాండవం।
వసంతం తం తు నాజ్ఞాసీద్విరాటః పార్థమర్జునం ॥ 4-72-66(31484)
తతః పార్థోఽభ్యనుజ్ఞాతో విరాటేన మహాత్మనా।
సహ పుత్రేణ మాత్స్యస్య మంత్రయిత్వా ధనంజయః ॥ 4-72-67(31485)
ఇత్యేవం బ్రూహి రాజానం విరాటం సముపస్థితం।
ఇత్యుక్త్వా సహసా పార్థః ప్రవిశ్యాంతఃపురం శుభం।
దదౌ వస్త్రాణి రంతాని విరాటదుహితుః స్వయం ॥ 4-72-68(31486)
ఉత్తరా తు మహార్హాణి వస్త్రాణ్యాభరణాని చ।
ప్రగృహ్య తాని సర్వాణి ప్రీతా సానుచరాఽభవత్ ॥ ॥ 4-72-69(31487)
ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే విరాటపర్వణి గోగ్రహణపర్వణి ద్విసప్తతితమోఽధ్యాయః ॥
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Footnotes
4-72-5 క్షత్తారం సారథిం ॥ 5 ।
4-72-6 కర్ణ ఉపాజపత్ కర్ణే ఇతి చ్ఛేదః ॥ 6 ॥
4-72-7 మమాంగ ఇతి మమ యుధిష్ఠిరస్య ।
సంగ్రామాయ గతాత్ గమనాత్॥ 7 ॥
4-72-13 రుధిరప్లుతం రుధిరత్రావం ॥ 13 ॥
4-72-14 అనేకాగ్రం వ్యగ్రం ।
యుధిష్ఠిరం దృష్ట్వా రాజానం పప్రచ్ఛేత్యన్వయః ॥ 14 ॥
4-72- 22 తద్వచః ఇతి చ్ఛేదః సంధిరార్షః ॥ 22 ॥
4-72-30 తస్యేతి। స ఇతి శేషః। స హంతా తస్య స్వకృతహననస్య ॥
30 । 4-72-31 ఉపతిష్ఠత ఉపాతిష్ఠత అసేవత ॥ 31 ॥
4-72- 33 దాయాదవాన్పుత్రవాన్ ॥ 33 ।
4-72-34 పదసహస్రేణ లక్ష్యసహస్రార్థం ।
హేత్వర్థే తృతీయా। యుగపత్సహస్రలక్ష్యాణి వేద్ధుమిత్యర్థః।
చరన్ బాణైః ।
పదం ఏకమపి లక్ష్యం నాపరాధ్నుయాత్ లక్ష్యాత్ చ్యుతసాయకో న భవేదిత్యర్థః ॥ 34 ॥
4-72-47 తిష్ఠన్ అయుధ్యతేతి శేషః ॥ 47 ॥
4-72-52 స నివృత్తోఽభూదిత్యన్వయః ॥ 52 ॥
4-72-53 సింహేన దర్పే రామః । ద్రావయత్ .........॥ 53 ॥
4-72-54 తృణచరాస్తృణభక్షకాః ॥ 54 ॥
4-72-66 సత్రేణ వేషాంతరేణ ॥ 66 ॥
4-72-68 శ్వ ఇతో బ్రూహి రాజానం విరాట......చేతి శo పాఠః ॥ 68 ॥
 శ్లోకాలు.jpg "మహాభారతం 1,00,000 (ఒక లక్ష) శ్లోకాలు")
